Francisco de Orellana (ur. 1511, zm. listopad 1546) był hiszpańskim konkwistadorem i odkrywcą, który przeszzedł do historii jako pierwszy Europejczyk, który przemierzył całą długość rzeki Amazonki. Jego życie, choć naznaczone walką i odkryciami, zakończyło się w wieku zaledwie 34-35 lat podczas drugiej wyprawy do Ameryki Południowej. Orellana ożenił się z Aną de Ayala, która towarzyszyła mu w jego ostatniej, niezwykle trudnej ekspedycji. Po latach służby w Nowym Świecie, w tym w podboju Peru u boku Francisco Pizarro, jego największym osiągnięciem stał się historyczny spływ Amazonką w latach 1541-1542, który otworzył nowy rozdział w eksploracji kontynentu.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Na listopad 1546 roku Francisco de Orellana miał 34-35 lat.
- Żona/Mąż: Ana de Ayala
- Dzieci: Brak danych
- Zawód: Konkwistador, odkrywca, gubernator
- Główne osiągnięcie: Pierwszy Europejczyk, który przemierzył całą długość rzeki Amazonki.
Podstawowe Informacje o Francisco de Orellana
Francisco de Orellana urodził się w 1511 roku w hiszpańskim mieście Trujillo, w prowincji Estremadura. Oznacza to, że w styczniu 2026 roku minie dokładnie 515 lat od jego narodzin. Jego życie, pełne ambicji i niebezpieczeństw, zostało przerwane w listopadzie 1546 roku, kiedy zmarł w delcie Amazonki, mając zaledwie 34 lub 35 lat. Wczesna kariera Orellany była silnie związana z Francisco Pizarro, słynnym zdobywcą Peru, z którym według niektórych źródeł był nawet spokrewniony. Jego późniejsze działania, w tym pierwszy spływ Amazonką, przyniosły mu uznanie i tytuł gubernatora Nowej Andaluzji, co otworzyło mu drogę do dalszej eksploracji i osadnictwa.
Życie Prywatne Francisco de Orellana
Małżeństwo i żona
Francisco de Orellana był żonaty z Aną de Ayala. Ana de Ayala wykazała się niezwykłą odwagą i lojalnością, towarzysząc mężowi w jego drugiej, pełnej niebezpieczeństw wyprawie do Ameryki Południowej w 1545 roku. Po jego śmierci, Ana de Ayala, jako jedna z nielicznych ocalałych, powróciła do cywilizacji i była w stanie szczegółowo opisać tragiczne okoliczności śmierci Francisco, dostarczając cennych informacji historycznych.
Rola ojczyma w życiu Orellany
W życiu rodzinnym Francisco de Orellany kluczową rolę odegrał jego ojczym, Cosmo de Chaves. Chaves odegrał decydującą rolę finansową, pomagając Orellanie zgromadzić środki niezbędne do zorganizowania jego drugiej, ambitnej wyprawy eksploracyjnej. To wsparcie finansowe było fundamentem dla planów Orellany dotyczących podboju i odkrywania nowych ziem.
Kariera i Eksploracja Francisco de Orellana
Początki kariery w Nowym Świecie
Przygodę Francisco de Orellany w Nowym Świecie rozpoczęła się około 1527 roku w Nikaragui. W 1533 roku dołączył do armii Francisco Pizarro w Peru, gdzie odegrał znaczącą rolę w podboju Imperium Inków. Służba u boku Pizarro była kluczowa dla jego rozwoju jako doświadczonego żołnierza i dowódcy, przygotowując go do późniejszych, ambitnych przedsięwzięć.
Warto wiedzieć: W 1533 roku, oprócz dołączenia Orellany do armii Pizarro, miała miejsce również kluczowa dla historii Peru kapitulacja stolicy Inków, Cuzco, co otworzyło Hiszpanom drogę do dalszej dominacji.
Udział w wojnach domowych w Peru
W 1538 roku Francisco de Orellana odegrał ważną rolę w krwawej wojnie domowej w Peru między Francisco Pizarro a Diego de Almagro. Orellana stanął po stronie Pizarro, a po zwycięstwie jego stronnictwa został nagrodzony stanowiskiem gubernatora La Culata. To wydarzenie umocniło jego pozycję w administracji kolonialnej i dało mu cenne doświadczenie w zarządzaniu terytoriami.
Pierwsza wyprawa: Poszukiwanie „Krainy Cynamonu”
W 1541 roku Francisco de Orellana dołączył do wyprawy Gonzala Pizarro, której celem było odnalezienie legendarnej „Krainy Cynamonu” (La Canela). Choć sama „Kraina Cynamonu” okazała się mitem, to właśnie podczas tej ekspedycji Orellana dokonał swojego największego odkrycia, stając się pionierem eksploracji Amazonki.
Objęcie dowództwa nad wyprawą
Podczas pierwszej wyprawy, 26 grudnia 1541 roku, w obliczu narastającego niezadowolenia i groźby buntu wśród swoich ludzi, Francisco de Orellana został wybrany wodzem nowej grupy badawczej. To wydarzenie stanowiło punkt zwrotny, przekazując mu dowództwo i odpowiedzialność za losy ekspedycji, która miała ostatecznie doprowadzić do epokowego odkrycia.
Historyczny spływ Amazonką
Pomiędzy 26 grudnia 1541 roku a 24 sierpnia 1542 roku, Francisco de Orellana wraz ze swoimi ludźmi dokonał historycznego wyczynu, płynąc wzdłuż całej długości Amazonki i docierając do jej ujścia do Oceanu Atlantyckiego. Był to pierwszy znany Europejczyk, który pokonał tę monumentalną rzekę, przemierzając tysiące kilometrów przez nieznane i niebezpieczne terytoria. Ta epokowa podróż otworzyła nowy rozdział w historii odkryć geograficznych i dostarczyła bezcennych informacji o krajobrazie, faunie i florze Amazonii.
Po dotarciu do Atlantyku, Orellana i jego załoga nie wrócili od razu do Hiszpanii. Zamiast tego, żeglowali wzdłuż wybrzeża aż do wyspy Cubagua. Tam, na dwóch zbudowanych przez siebie brygantynach, nazwanym „San Pedro” i „Victoria”, przygotowali się do dalszych działań. Te statki, zbudowane w trudnych warunkach dżungli, były świadectwem inżynierskich umiejętności i determinacji ludzi Orellany. Powrót do cywilizacji i relacje z wyprawy wywołały ogromne zainteresowanie w Europie.
Powrót do Europy i uznanie
Po swoim niezwykłym odkryciu, Francisco de Orellana powrócił do Europy, gdzie jego opowieści o gigantycznej rzece i jej okolicach wzbudziły sensację. 13 lutego 1544 roku książę Filip II mianował go gubernatorem Nowej Andaluzji, terytorium obejmującego obszary Amazonii. Misją Orellany było podbicie i zasiedlenie tych ziem, co stanowiło kolejny etap jego kariery jako konkwistadora i odkrywcy.
Osiągnięcia i Nagrody Francisco de Orellana
Założenie miasta Guayaquil
Jednym z ważnych osiągnięć Francisco de Orellana jest jego rola w historii miasta Guayaquil w Ekwadorze. Choć miasto zostało pierwotnie założone przez Francisco Pizarro, Orellana jest uznawany za jego założyciela w sensie jego ponownego zasiedlenia po tym, jak zostało ono wcześniej wyludnione. Potwierdza to jego rolę jako pioniera w tworzeniu hiszpańskich osad w Ameryce Południowej.
Upamiętnienia w Ameryce Południowej
Dziedzictwo Francisco de Orellany jest żywe do dziś w Ameryce Południowej. Jego imieniem nazwano prowincję Orellana w Ekwadorze oraz miasto Puerto Francisco de Orellana. Te nazwy świadczą o trwałym szacunku dla jego roli jako odkrywcy i pioniera, który otworzył drogę do zrozumienia i eksploracji olbrzymiego terytorium Amazonii.
Nazewnictwo rzeki
Przez pewien czas w historii sama rzeka Amazonka była nazywana „Rzeką Orellany” (Rio de Orellana) na cześć jej pierwszego europejskiego odkrywcy. Chociaż nazwa ta nie utrwaliła się jako oficjalna, symbolizuje ona ogromne znaczenie jego wyprawy dla europejskiego postrzegania tego regionu świata. Odkrycie i opisanie przez Orellanę tej potężnej rzeki miało fundamentalne znaczenie dla późniejszej eksploracji i kolonizacji Ameryki Południowej.
Kontrowersje i Skandale
Oskarżenia o zdradę po pierwszej wyprawie
Pierwsza wyprawa Francisco de Orellany zakończyła się nie tylko triumfem odkrycia, ale również poważnymi kontrowersjami. Gonzalo Pizarro oskarżył Orellanę o zdradę i celowe porzucenie go w dżungli. Te zarzuty rzuciły cień na jego reputację i stanowiły początek trudności, z jakimi musiał się zmierzyć w późniejszym życiu.
Problemy podczas przygotowań do drugiej wyprawy
Przygotowania do drugiej wyprawy Francisco de Orellany w 1544 roku były naznaczone licznymi problemami. Orellana był ścigany przez wierzycieli z powodu długów, co komplikowało zbieranie funduszy, a dodatkowo był inwigilowany przez portugalskich szpiegów. Te trudności świadczą o złożoności politycznej i ekonomicznej sytuacji w okresie hiszpańskiej kolonizacji.
Ucieczka przed wierzycielami
Aby uniknąć aresztowania przez władze w Sanlucar, które prawdopodobnie działały na zlecenie wierzycieli, Francisco de Orellana musiał zastosować drastyczne środki. 11 maja 1545 roku potajemnie uciekł z portu, ukrywając się na jednym ze swoich statków. Ta desperacka ucieczka pokazuje, jak wielka presja finansowa i prawna ciążyła na Orellanie.
Akt piractwa podczas drugiej wyprawy
Druga wyprawa Francisco de Orellany była naznaczona desperacją i trudnymi warunkami. W poszukiwaniu niezbędnych zapasów, Orellana dopuścił się aktu piractwa na otwartym morzu, napadając na karawelę i rabując jej ładunek. Ten incydent, choć motywowany koniecznością przetrwania, stanowi mroczny aspekt jego działalności.
Ciekawostki i Mniej Znane Fakty
Pochodzenie nazwy „Amazonka”
Jedną z najbardziej fascynujących ciekawostek jest pochodzenie nazwy rzeki Amazonki. Według relacji kronikarza Gaspara de Carvajala, podczas wyprawy Orellany doszło do bitwy z plemieniem, gdzie kobiety walczyły ramię w ramię z mężczyznami. Widok ten przypomniał Orellanie mityczne Amazonki z greckich legend, co skłoniło go do nadania rzece tej nazwy.
Budowa brygantyn w dżungli
Podczas pierwszej wyprawy, ludzie Francisco de Orellany musieli wykazać się niezwykłymi zdolnościami inżynieryjnymi. W sercu dżungli, używając prymitywnych narzędzi i dostępnych materiałów, zbudowali dwie brygantyny: „San Pedro” i „Victoria”. Te statki okazały się kluczowe dla przetrwania i dalszej eksploracji.
Trudności logistyczne drugiej wyprawy
Druga wyprawa Francisco de Orellany była logistyczną katastrofą. Z 300 ludzi, którzy wyruszyli z Hiszpanii, blisko 100 zmarło na skutek epidemii na Wyspach Zielonego Przylądka, zanim jeszcze dotarli do celu swojej podróży. Te ogromne straty ludzkie stanowiły dopiero początek wyzwań.
Desperacja i przetrwanie podczas drugiej wyprawy
W ostatnich miesiącach życia Francisco de Orellana i jego ludzie byli zmuszeni do desperackich środków, aby przetrwać. Braki w zaopatrzeniu były tak dotkliwe, że byli zmuszeni do jedzenia własnych psów i koni. Ta drastyczna sytuacja świadczy o ekstremalnych warunkach i sile ludzkiej determinacji.
Potwierdzenie istnienia cywilizacji nad Amazonką
Według kronikarza Gaspara de Carvajala, Francisco de Orellana napotkał wzdłuż Amazonki kwitnącą cywilizację. Współczesna archeologia, dzięki odkryciom takim jak geoglify i badania nad terra preta, potwierdza istnienie złożonych społeczności w regionie Amazonii w czasach prekolumbijskich.
Wpływ na kulturę popularną
Postać Francisco de Orellany i jego epokowa wyprawa znalazły swoje odzwierciedlenie w kulturze popularnej. Jego historia zainspirowała Wernera Herzoga do stworzenia filmu „Aguirre, gniew boży”, a także pojawił się w filmie „Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki”.
Zdrowie i Okoliczności Śmierci Francisco de Orellana
Przyczyna śmierci
Francisco de Orellana zmarł w listopadzie 1546 roku. Według relacji jego żony, Any de Ayala, przyczyną zgonu była kombinacja „choroby i żalu” (grief). Ten opis sugeruje, że jego śmierć była wynikiem długotrwałego wyczerpania fizycznego i psychicznego.
Stan zdrowia podczas drugiej wyprawy
Podczas drugiej wyprawy Francisco de Orellana jego stan zdrowia drastycznie się pogorszył. Połączenie chorób, niedożywienia i nieustannego napięcia związanego z wyprawą doprowadziło do jego przedwczesnego końca w wieku zaledwie 34-35 lat.
Podsumowanie Kariery i Osiągnięć
Chronologia kluczowych wydarzeń
- Ok. 1527 r.: Rozpoczęcie przygody w Nowym Świecie, służba w Nikaragui.
- 1533 r.: Dołączenie do armii Francisco Pizarro w Peru i udział w podboju Imperium Inków.
- 1538 r.: Poparcie Pizarro w wojnie domowej przeciwko Diego de Almagro; mianowanie gubernatorem La Culata.
- 1541 r.: Dołączenie jako porucznik do wyprawy Gonzala Pizarro w poszukiwaniu „Krainy Cynamonu”.
- 26 grudnia 1541 r.: Wybrany wodzem nowej grupy badawczej podczas pierwszej wyprawy.
- 24 sierpnia 1542 r.: Dotarcie do ujścia Amazonki, pierwszy europejski spływ rzeką.
- 13 lutego 1544 r.: Mianowanie gubernatorem Nowej Andaluzji przez księcia Filipa II.
- 1545 r.: Druga wyprawa do Ameryki Południowej.
- 11 maja 1545 r.: Potajemna ucieczka z portu w Sanlucar przed wierzycielami.
- Listopad 1546 r.: Śmierć w delcie Amazonki.
Kluczowe Osiągnięcia
- Pierwszy Europejczyk, który spłynął całą długością Amazonki.
- Założenie (ponowne zasiedlenie) miasta Guayaquil.
- Odkrycie i opisanie rzeki, która przez pewien czas nosiła jego imię (Rio de Orellana).
Nagrody i Uznania
- Mianowanie gubernatorem Nowej Andaluzji.
- Nazwanie jego imieniem prowincji Orellana w Ekwadorze.
- Nazwanie jego imieniem miasta Puerto Francisco de Orellana.
Francisco de Orellana, pomimo krótkiego życia i tragicznych okoliczności śmierci, pozostawił po sobie niezatarty ślad w historii dzięki swojemu odważnemu odkryciu Amazonki. Jego historia przypomina o sile ludzkiej determinacji w obliczu nieznanego i o tym, jak wielkie dzieła mogą narodzić się z najtrudniejszych wypraw, otwierając nowe perspektywy dla świata i nauki.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Co odkrył Francisco de Orellana?
Francisco de Orellana odkrył i jako pierwszy przepłynął cały bieg Amazonki. Jego wyprawa doprowadziła do sporządzenia pierwszych szczegółowych map tego ogromnego dorzecza i jego licznych dopływów.
Z czego słynął Francisco de Orellana?
Francisco de Orellana słynął ze swojej odważnej wyprawy w głąb Amazonii, podczas której jako pierwszy Europejczyk pokonał rzekę od Andów aż do Atlantyku. Jego relacje dostarczyły cennych informacji o regionie i jego mieszkańcach.
Co stało się z Francisco de Orellaną?
Francisco de Orellana zmarł podczas swojej drugiej wyprawy do Amazonii, prawdopodobnie na malarię lub inną chorobę tropikalną. Zmarł w pobliżu ujścia rzeki Napo, niedaleko miejsca, gdzie kończyła się jego pierwsza, słynna podróż.
Gdzie jest pochowany Orellana?
Dokładne miejsce pochówku Francisco de Orellany nie jest znane. Zmarł podczas wyprawy w nieznanych warunkach na terytorium dzisiejszej Amazonii, a jego ciało zostało prawdopodobnie pochowane w tym regionie.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Francisco_de_Orellana
