Jerzy Fryderyk Haendel: Wielki Kompozytor Muzyczny z Londynu

3

Jerzy Fryderyk Händel, urodzony 23 lutego 1685 roku, to jedna z najwybitniejszych postaci epoki baroku, którego twórczość, choć zakorzeniona w niemieckich tradycjach, na stałe związała się z Wielką Brytanią, czyniąc go kompozytorem narodowym. Obecnie, mając 339 lat, Händel jest pamiętany nie tylko za swoje monumentalne dzieła operowe i oratoria, ale także za śmiałe przejście od opery do gatunku oratorium, co zrewolucjonizowało brytyjską scenę muzyczną. Mimo wielkiej sławy i uznania, kompozytor nigdy się nie ożenił, w pełni poświęcając swoje życie pasji do tworzenia muzyki.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 339 lat (na marzec 2024)
• Żona/Mąż: Brak danych (nigdy się nie ożenił)
• Dzieci: Brak danych
• Zawód: Kompozytor
• Główne osiągnięcie: Monumentalne dzieła operowe i oratoria, przełomowe dzieła w muzyce barokowej

Kim był Jerzy Fryderyk Händel?

Georg Friedrich Händel, znany również jako George Frideric Handel lub po polsku Jerzy Fryderyk Händel, przyszedł na świat 23 lutego 1685 roku w Halle, mieście położonym w ówczesnej Brandenburgii-Prusach. Jego ojciec, Georg Händel, będący cyrulikiem, początkowo nie doceniał muzyki i preferował dla syna karierę prawniczą. Edukacja muzyczna Händla rozpoczęła się dzięki interwencji lokalnego władcy, na którego ogromne wrażenie zrobiła gra chłopca na organach. W 1702 roku, zgodnie z obietnicą daną ojcu, Georg Friedrich rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie w Halle, jednak po pewnym czasie zrezygnował z nich, by całkowicie poświęcić się muzyce. Od 1696 roku uczył się gry na organach u Friedricha Wilhelma Zachau, co zaowocowało mianowaniem go organistą w katedrze w Halle. W 1701 roku poznał Georga Philippa Telemanna, a wieloletnia przyjaźń z nim okazała się kluczowa dla dalszych losów kompozytora, gdyż to dzięki Telemannowi Händel zainteresował się operą.

Podstawowe informacje o Jerzym Fryderyku Händlu

Dane biograficzne

Georg Friedrich Händel urodził się 23 lutego 1685 roku w Halle, mieście położonym w ówczesnej Brandenburgii-Prusach. Jego ojciec, Georg Händel, był cyrulikiem, a jego drugie małżeństwo, zawarte w wieku sześćdziesięciu lat, zaowocowało narodzinami czworga dzieci, w tym przyszłego kompozytora. Pomimo braku tradycji muzycznych w rodzinie, młody Händel wykazywał niezwykłe zdolności, które zostały zauważone przez lokalnego władcę, inicjując jego edukację muzyczną.

Tożsamość narodowa i warianty imienia

Choć urodził się jako Niemiec, Georg Friedrich Händel w 1727 roku stał się oficjalnie poddanym Wielkiej Brytanii. Akt naturalizacji, podpisany przez króla Jerzego I, umożliwił mu pełną integrację z brytyjskim społeczeństwem. Obecnie Händel uznawany jest za brytyjskiego kompozytora narodowego. Kompozytor znany jest pod kilkoma wersjami imienia: niemiecką (Georg Friedrich Händel), angielską (George Frideric Handel) oraz polską (Jerzy Fryderyk Händel).

Miejsce i data śmierci

Jerzy Fryderyk Händel zmarł 14 kwietnia 1759 roku w Londynie, w Wielką Sobotę. Został pochowany w prestiżowym Opactwie Westminsterskim. Jego ceremonia pogrzebowa zgromadziła około 3000 osób, co świadczy o jego ogromnej popularności i znaczeniu w brytyjskim życiu kulturalnym. Data pogrzebu to 20 kwietnia 1759 roku, sześć dni po śmierci artysty.

Rodzina i życie prywatne Jerzego Fryderyka Händla

Pochodzenie rodzinne i ojciec

Georg Friedrich Händel pochodził z rodziny, która nie posiadała tradycji muzycznych. Jego ojciec, Georg Händel, pracował jako cyrulik. Początkowo lekceważył zainteresowania muzyczne syna, preferując dla niego karierę prawniczą. Ojciec kompozytora ożenił się ponownie w wieku sześćdziesięciu lat ze znacznie młodszą kobietą. Z tego związku urodziło się czworo dzieci, w tym Georg Friedrich.

Życie osobiste i stan cywilny

Mimo wielkiej sławy i osiągniętej pozycji społecznej, Jerzy Fryderyk Händel nigdy się nie ożenił. Jego życie prywatne, choć oszczędne w szczegóły, podkreśla zamiłowanie do dobrego jedzenia oraz wina. Kompozytor ten, jak wiele postaci tego okresu, skoncentrował swoje życie na karierze zawodowej.

Sąsiedztwo w Londynie

Od 1724 roku aż do śmierci Jerzy Fryderyk Händel mieszkał przy Brook Street 25 w Londynie. Jest to fascynujący szczegół, który łączy historię muzyki z innymi dziedzinami sztuki i kultury. Ciekawostką historyczną jest fakt, że w 1969 roku pod numerem 23 przy tej samej ulicy zamieszkał słynny muzyk Jimi Hendrix, co stanowi intrygujący kontrast epok i gatunków muzycznych.

Edukacja i początki kariery Jerzego Fryderyka Händla

Potajemna nauka gry i wpływ lokalnego władcy

Według pierwszej biografii autorstwa Johna Mainwaringa, młody Händel miał potajemnie ćwiczyć grę na klawikordzie na strychu rodzinnego domu, co świadczy o jego wczesnej pasji i determinacji. Edukacja muzyczna kompozytora rozpoczęła się dzięki interwencji lokalnego władcy, na którym ogromne wrażenie zrobiła gra chłopca na organach. To właśnie ten impuls pozwolił na rozwinięcie jego talentu.

Studia prawnicze i rezygnacja z nich

Zgodnie z obietnicą daną ojcu, Händel rozpoczął w 1702 roku studia prawnicze na Uniwersytecie w Halle. Jednak jego serce i umysł należały do muzyki. Po pewnym czasie zrezygnował z nich, aby całkowicie poświęcić się swojej prawdziwej pasji, co było kluczową decyzją w jego życiu i karierze.

Pierwszy nauczyciel i mentor

Od 1696 roku gry na organach uczył go Friedrich Wilhelm Zachau. Pod jego okiem Händel zdobywał szlify, rozwijając swoje umiejętności. Ta nauka zaowocowała mianowaniem go organistą w katedrze w Halle, co było jego pierwszym znaczącym stanowiskiem zawodowym i potwierdzeniem jego talentu.

Znajomość z Telemannem i zainteresowanie operą

W 1701 roku Händel poznał Georga Philippa Telemanna, innego wybitnego kompozytora epoki baroku. Ta wieloletnia przyjaźń miała kluczowe znaczenie dla rozwoju kariery Händla, gdyż to dzięki Telemannowi zainteresował się gatunkiem opery, który wkrótce miał zrewolucjonizować.

Kariera zawodowa i twórczość Jerzego Fryderyka Händla

Okres hamburski i debiut operowy

W latach 1704–1706 Händel przebywał w Hamburgu, ówczesnym centrum opery w Niemczech. Pracował tam jako skrzypek i klawesynista w Oper am Gänsemarkt, zdobywając cenne doświadczenie sceniczne. Jego debiut operowy nastąpił w 1705 roku z operą „Almira”, która odniosła wielki sukces i była powtarzana 20 razy, co zapoczątkowało jego drogę do sławy.

Włoska podróż i sukcesy operowe

W latach 1706–1710 Händel odbył czteroletnią podróż do Włoch, gdzie poznał takich mistrzów jak Corelli czy Scarlatti. Podczas tego pobytu odniósł znaczące sukcesy operami „Rodrigo” oraz „Agrippina”. Szczególnie opera „Agrippina” została wystawiona w Wenecji aż 27 razy z rzędu, co świadczy o jej ogromnej popularności.

Służba u elektora Hanoweru i osiedlenie w Anglii

W 1710 roku Händel został muzykiem na dworze Jerzego Ludwika, elektora Hanoweru. Jako muzyk elektora Hanoweru otrzymał warunki, które pozwalały mu na długie wyjazdy zagraniczne. To stanowisko ostatecznie doprowadziło do jego osiedlenia się w Anglii w 1712 roku, co miało kluczowe znaczenie dla dalszego rozwoju jego kariery i tożsamości artystycznej.

Royal Academy of Music i triumfy operowe

W 1719 roku Händel został „mistrzem orkiestry” w nowo założonej Royal Academy of Music. Lata 20. XVIII wieku były okresem jego największych triumfów operowych. W tym czasie skomponował wiele dzieł, w tym niezwykle cenione „Juliusz Cezar w Egipcie”, które przyniosły mu uznanie na londyńskiej scenie. Jednym z kluczowych dzieł operowych Händla z tego okresu był także „Tamerlano”.

Przejście od opery do oratorium

W latach 40. XVIII wieku Händel dokonał znaczącego zwrotu w swojej karierze, całkowicie rezygnując z komponowania oper na rzecz oratoriów w języku angielskim. Ta zmiana była podyktowana preferencjami londyńskiej publiczności, która ceniła sobie nową formę artystyczną. Oratoria händla, pisane w języku angielskim, zyskały ogromną popularność.

Najsłynniejsze oratorium: „Mesjasz”

Najsłynniejszym oratorium Jerzego Fryderyka Händla jest bez wątpienia „Mesjasz”. Jego premiera miała miejsce w Dublinie w 1742 roku, a rok później, w 1743 roku, odbyło się wystawienie w Londynie. Z tym monumentalnym dziełem wiąże się tradycja wstawania podczas chóru „Hallelujah”, zapoczątkowana rzekomo przez króla Jerzego II (króla Jerzego II hanowerskiego), który miał wstać na dźwięk tego potężnego fragmentu. Oratorium „Mesjasz” jest jednym z najbardziej znanych i wykonywanych utworów w historii muzyki.

Muzyka okolicznościowa na zamówienie dworu

Händel tworzył również wielkie dzieła na zamówienie dworu, które miały uświetnić ważne wydarzenia. Do najbardziej znanych należą „Water Music” (1717), które było wykonywane na barce na Tamizie, oraz „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych” (1749). Ta ostatnia została skomponowana z okazji podpisania traktatu w Akwizgranie, a w dziełach plenerowych, takich jak „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych”, Händel znacząco rozbudował sekcję instrumentów dętych, nadając im potężne brzmienie.

Innowacje w instrumentacji

Kompozytor nie bał się eksperymentów z instrumentacją. W swoim dziele „Saul” użył rzadkiego carillonu, a w operze „Juliusz Cezar w Egipcie” wprowadził harfy i mandoliny, co wzbogaciło brzmienie jego muzyki i wprowadziło nowe barwy. Twórczość Händla obejmowała szeroki wachlarz muzyki instrumentalnej.

Osiągnięcia i znaczenie Jerzego Fryderyka Händla

Wkład w muzykę barokową

Jerzy Fryderyk Händel jest uznawany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli muzyki barokowej. Jego twórczość charakteryzuje się monumentalnością, dramatyzmem i głębią emocjonalną. Mistrzostwo w operze i oratorium, a także innowacyjne podejście do instrumentacji, uczyniły go postacią przełomową w historii muzyki. Jego kompozytorstwo wywarło ogromny wpływ na rozwój muzyki barokowej.

Wpływ na późniejszych kompozytorów

Twórczość Händla wywarła ogromny wpływ na wielu późniejszych kompozytorów. Wolfgang Amadeus Mozart powiedział o nim: „Kiedy chce, uderza niczym grom”, doceniając jego umiejętność wywoływania efektów emocjonalnych. Ludwig van Beethoven uważał Händla za największego kompozytora w historii i deklarował, że chętnie uklęknąłby przy jego grobie. Te hołdy świadczą o trwałym dziedzictwie Händla.

Tradycje związane z oratorium „Mesjasz”

Tradycja wstawania podczas wykonywania chóru „Hallelujah” z oratorium „Mesjasz” jest jednym z najbardziej znanych zwyczajów związanych z muzyką klasyczną. Zapoczątkowana rzekomo przez króla Jerzego II, symbolizuje ona podziw i szacunek dla monumentalności i duchowego wymiaru tego dzieła. Premiera „Mesjasza” w Londynie odbyła się w 1743 roku, rok po sukcesie w Dublinie.

Hymn Ligi Mistrzów

Oficjalny hymn rozgrywek Ligi Mistrzów UEFA to adaptacja kantaty koronacyjnej Händla „Zadok the Priest”. Utwór, wykonany w 1992 roku przez Tony’ego Brittena, zyskał nowe życie i stał się rozpoznawalnym symbolem współczesnych rozgrywek sportowych, pokazując ponadczasowość muzyki Händla.

Ciekawostki i mniej znane fakty z życia Jerzego Fryderyka Händla

Pojedynek na szpady z Matthesonem

W 1704 roku doszło do krwawego sporu między Händlem a Johannem Matthesonem, który zakończył się pojedynkiem na szpady. Händel ocalał tylko dlatego, że szpada jego przeciwnika zatrzymała się na mosiężnym guziku jego surduta, co stanowi niezwykłą anegdotę z młodości kompozytora.

Rywalizacja z innymi kompozytorami i towarzystwami muzycznymi

Kariera Händla w Londynie była naznaczona silną konkurencją. Szczególnie zacięta była rywalizacja z „Operą of the Nobility”, towarzystwem muzycznym wspieranym przez księcia Walii Fryderyka Ludwika. Ta konkurencja, choć trudna, z pewnością stymulowała Händla do tworzenia jeszcze lepszych dzieł.

Zarzuty o plagiaty i zapożyczenia

Händel często wykorzystywał w swoich dziełach fragmenty utworów innych kompozytorów, co budziło kontrowersje. Dosłowność niektórych cytatów była przedmiotem dyskusji, jednakże taka praktyka była dość powszechna w tamtych czasach. Kompozytor inspirował się również twórczością Reinharda Keisera podczas pobytu w Hamburgu.

Konflikt z Kościołem i krytyka oratoriów

Oratoria „Mesjasz” i „Izrael w Egipcie” spotkały się z krytyką środowisk protestanckich. Krytycy uważali za niestosowne wystawianie tekstów biblijnych w teatrach, co stanowiło przykład napięć między sferą religijną a artystyczną w tamtych czasach.

Hołd Beethovena i ocena Mozarta

Podziw dla Händla wyrażali najwięksi kompozytorzy późniejszych epok. Wolfgang Amadeus Mozart określił go jako mistrza potrafiącego „uderzać niczym grom”, podkreślając jego siłę wyrazu. Ludwig van Beethoven posunął się jeszcze dalej, uznając Händla za największego kompozytora w historii i deklarując chęć uklęknięcia przy jego grobie. Te wypowiedzi świadczą o trwałym wpływie i geniuszu Händla.

Kulinarna anegdota o Glucku

Händel prywatnie kpił z braku umiejętności technicznych Christopha Willibalda Glucka, twierdząc, że ten zna się na kontrapunkcie nie lepiej niż jego kucharz, Gustavus Waltz. Ta anegdota pokazuje, że nawet wielcy artyści potrafili być krytyczni wobec swoich współczesnych.

Ostatnia opera

Ostatnim dziełem operowym w karierze Jerzego Fryderyka Händla była „Deidamia” z 1741 roku, co zamyka pewien etap jego bogatej działalności kompozytorskiej.

Sukces „Agrippiny”

Podczas pobytu we Włoszech, jego opera „Agrippina” odniosła spektakularny sukces, zostając wystawiona w Wenecji aż 27 razy z rzędu. Jest to jeden z dowodów na wczesne rozpoznanie talentu Händla na europejskiej scenie muzycznej.

Dogodne warunki w Hanowerze

Jako muzyk elektora Hanoweru, Jerzy Fryderyk Händel otrzymał warunki, które pozwalały mu na długie wyjazdy zagraniczne. Umożliwiło mu to zdobywanie doświadczeń w różnych ośrodkach muzycznych Europy, co znacząco wpłynęło na jego wszechstronność artystyczną.

Instrumenty dęte

W dziełach plenerowych, takich jak „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych”, Händel znacząco rozbudował sekcję instrumentów dętych, wprowadzając nowe brzmienia i podkreślając monumentalny charakter swoich kompozycji.

Akt naturalizacji

Akt naturalizacji, podpisany przez króla Jerzego I, był kluczowy dla pełnej integracji Händla z brytyjskim społeczeństwem i pozwolił mu na dalszy rozwój kariery w Anglii jako kompozytora narodowego.

Współczesna rocznica

Od narodzin kompozytora mija w 2026 roku dokładnie 341 lat, co świadczy o jego nieprzemijającej obecności w historii kultury.

Katedra w Halle

To właśnie w katedrze w Halle w 1702 roku Händel objął prestiżowe stanowisko organisty, co było jego pierwszym ważnym krokiem w karierze muzycznej.

Premiera „Mesjasza” w Londynie

Premiera „Mesjasza” w Londynie, która odbyła się w 1743 roku, rok po sukcesie w Dublinie, umocniła pozycję tego dzieła jako jednego z najważniejszych oratoriów w historii.

Traktat w Akwizgranie

To właśnie z okazji podpisania traktatu w Akwizgranie powstała słynna „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych”, dowodząc roli Händla w tworzeniu muzyki na ważne wydarzenia państwowe.

William Bromfield

William Bromfield był jednym z lekarzy, którzy bezskutecznie próbowali ratować wzrok kompozytora, co podkreśla dramatyzm jego późniejszych lat życia.

Gustavus Waltz

Gustavus Waltz, kucharz Händla, stał się bohaterem anegdoty, w której kompozytor porównywał umiejętności techniczne Glucka do umiejętności swojego kucharza, co pokazuje jego poczucie humoru i krytyczne spojrzenie.

Problemy zdrowotne Jerzego Fryderyka Händla

Paraliż i terapia w Akwizgranie

W kwietniu 1737 roku Jerzy Fryderyk Händel doznał paraliżu prawej ręki, co na pewien czas uniemożliwiło mu grę na instrumentach. Skuteczną pomoc przyniosła mu dopiero kuracja w wodach termalnych w Akwizgranie, co pozwala przypuszczać, że jego stan zdrowia był poważny i wymagał specjalistycznego leczenia.

Postępująca ślepota i nieudane operacje

Pod koniec życia kompozytor zmagał się z postępującą ślepotą. W 1751 roku, podczas pisania oratorium „Jefte”, stracił wzrok w lewym oku. Mimo operacji przeprowadzonych przez słynnego okulistę Johna Taylora, który operował również Johanna Sebastiana Bacha, w 1752 roku Händel całkowicie oślepł. To tragiczne wydarzenie zakończyło jego możliwość aktywnego tworzenia i wykonywania muzyki, choć nie przerwało jego aktywności twórczej do samego końca.

Ważne daty w karierze Jerzego Fryderyka Händla

Chronologia kluczowych wydarzeń

Kariera Jerzego Fryderyka Händla była pełna przełomowych momentów, które ukształtowały jego pozycję w historii muzyki. Poniższa lista przedstawia chronologicznie najważniejsze etapy jego życia i twórczości:

• 1685: Narodziny Georga Friedricha Händla w Halle.
• 1696: Początek nauki gry na organach u Friedricha Wilhelma Zachau.
• 1701: Poznanie Georga Philippa Telemanna.
• 1702: Rozpoczęcie studiów prawniczych na Uniwersytecie w Halle.
• 1704–1706: Okres hamburski – praca jako skrzypek i klawesynista w Oper am Gänsemarkt.
• 1705: Debiut operowy z „Almirą”.
• 1706–1710: Podróż do Włoch, sukcesy operami „Rodrigo” i „Agrippina”.
• 1710: Służba u elektora Hanoweru Jerzego Ludwika.
• 1711: Powstanie „Rinalda”.
• 1712: Osiedlenie się w Anglii.
• 1717: Kompozycja „Water Music”.
• 1719: Mianowanie „mistrzem orkiestry” w Royal Academy of Music.
• Lata 20. XVIII wieku: Największe triumfy operowe, w tym „Juliusz Cezar w Egipcie” i „Tamerlano”.
• 1727: Uzyskanie brytyjskiego obywatelstwa dzięki aktowi naturalizacji podpisanemu przez króla Jerzego I.
• 1737: Paraliż prawej ręki, terapia w Akwizgranie.
• Lata 40. XVIII wieku: Przejście od opery do oratorium w języku angielskim.
• 1742: Premiera oratorium „Mesjasz” w Dublinie.
• 1743: Premiera „Mesjasza” w Londynie.
• 1749: Kompozycja „Muzyki dla Królewskich Ogni Sztucznych” z okazji traktatu w Akwizgranie.
• 1751: Utrata wzroku w lewym oku.
• 1752: Całkowite oślepnięcie.
• 1759: Śmierć w Londynie i pochówek w Opactwie Westminsterskim.

Najważniejsze dzieła Jerzego Fryderyka Händla

Przegląd twórczości

Twórczość Händla obejmuje szeroki wachlarz gatunków, od oper, przez oratoria, po muzykę instrumentalną i okolicznościową. Poniżej przedstawiono wybór jego najbardziej znaczących dzieł:

• Opery: „Almira” (1705), „Rodrigo” (1707), „Agrippina” (1709), „Rinaldo” (1711), „Juliusz Cezar w Egipcie” (1724), „Tamerlano” (1724), „Deidamia” (1741 – ostatnia opera).
• Oratoria: „Mesjasz” (1742), „Izrael w Egipcie” (ok. 1739), „Saul” (1739), „Jefte” (1751).
• Muzyka okolicznościowa: „Water Music” (1717), „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych” (1749).
• Kantaty: „Zadok the Priest” (kantata koronacyjna).

Kontrowersje i skandale w życiu Händla

Wyzwania i konflikty

Życie i kariera Jerzego Fryderyka Händla nie były wolne od wyzwań i kontrowersji. Artysta musiał mierzyć się z rywalizacją, zarzutami i konfliktami, które jednak nie przeszkodziły mu w osiągnięciu wielkości.

• Pojedynek na szpady: W 1704 roku doszło do incydentu z Johannem Matthesonem, który niemal zakończył się tragicznie dla młodego Händla.
• Rywalizacja operowa: Silna konkurencja ze strony „Opery of the Nobility”, wspieranej przez księcia Walii, stanowiła wyzwanie dla jego kariery operowej.
• Zarzuty o zapożyczenia: Händel był oskarżany o wykorzystywanie fragmentów dzieł innych kompozytorów, co budziło dyskusje.
• Konflikt z Kościołem: Wystawianie tekstów biblijnych w teatrach w formie oratoriów spotkało się z krytyką środowisk protestanckich.

Dziedzictwo Jerzego Fryderyka Händla

Dziedzictwo Jerzego Fryderyka Händla jest niepodważalne. Jego muzyka, mimo upływu wieków, nadal porusza i inspiruje słuchaczy na całym świecie. Uznanie, jakim darzyli go najwybitniejsi kompozytorzy, tacy jak Mozart i Beethoven, świadczy o jego geniuszu i trwałym miejscu w kanonie muzyki klasycznej. Jego utwory, w tym hymn Ligi Mistrzów, wciąż żyją w różnych formach kultury.

Warto wiedzieć: Jerzy Fryderyk Händel zmarł w Wielką Sobotę, a jego pogrzeb odbył się sześć dni później, 20 kwietnia 1759 roku, gromadząc tłumy wielbicieli i potwierdzając jego status jako jednego z najwybitniejszych artystów swoich czasów.

Jerzy Fryderyk Händel pozostawił po sobie bogate dziedzictwo muzyczne, które do dziś fascynuje swoim rozmachem i emocjonalną głębią. Przejście od sceny operowej do oratorium w języku angielskim było kluczowym momentem jego kariery, który na zawsze zmienił oblicze brytyjskiej muzyki. Jego zdolność do innowacji i adaptacji pozwoliła mu przekraczać granice gatunków i epok, poruszając słuchaczy do dziś.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Georg_Friedrich_H%C3%A4ndel