El Greco: malarz z Krety, mistrz ekstazy św. Franciszka

1

Doménikos Theotokópoulos, powszechnie znany jako El Greco, to jedna z najbardziej wyrazistych i oryginalnych postaci w historii sztuki europejskiej. Urodzony na Krecie, artysta po przeprowadzce do Hiszpanii stał się mistrzem malarstwa, rzeźby i architektury, którego dzieła do dziś budzą zachwyt i dyskusje. Na 7 kwietnia 1614 roku, w chwili swojej śmierci, miał 72 lata. Jego syn, Jorge Manuel, również związał swoje życie ze sztuką, często współpracując z ojcem. El Greco, pochodzący z zamożnej rodziny kupieckiej, w dorosłym życiu w Hiszpanii identyfikował się jako pobożny katolik, co mogło być koniecznością adaptacyjną w ówczesnych czasach. Poza talentem artystycznym, wykazywał się również głębokim wykształceniem, co potwierdza bogata biblioteka pozostawiona po jego śmierci.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 72 lata (w chwili śmierci)
• Żona/Mąż: Brak informacji
• Dzieci: Jorge Manuel Theotokópoulos
• Zawód: Malarz, rzeźbiarz, architekt
• Główne osiągnięcie: Stworzenie unikalnego, mistycznego stylu malarskiego, uznawanego za prekursorski dla ekspresjonizmu i kubizmu.

Kim był El Greco? Podstawowe informacje

El Greco, którego prawdziwe imię brzmiało Doménikos Theotokópoulos (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος), urodził się 1 października 1541 roku na Krecie, wówczas pod panowaniem Republiki Weneckiej. Mimo że przez większość życia mieszkał w Hiszpanii, nigdy nie zapomniał o swoim pochodzeniu, często podkreślając, że jest „Kreteńczykiem” (Krḗs). Świat zapamiętał go jednak pod hiszpańskim przydomkiem „El Greco”, oznaczającym „Grek”. Artysta zmarł 7 kwietnia 1614 roku w Toledo, w wieku 72 lat. Jego wszechstronność obejmowała nie tylko malarstwo, ale także rzeźbę i architekturę, co pozwalało mu na realizację kompleksowych projektów artystycznych. Charakterystyczny, ekspresyjny styl El Greca, z jego nienaturalnie wydłużonymi postaciami i intensywną, niemal fosforyzującą kolorystyką, przez wieki budził zainteresowanie, a dawne próby przypisania tych cech wadzie wzroku, jak astygmatyzm, zostały obalone przez współczesne badania.

Choć styl El Greca bywał wyzwaniem dla współczesnych, artysta za życia cieszył się uznaniem. Urzędnicy miejscy w Toledo w 1607 roku opisali go jako „jednego z największych ludzi w tym królestwie i poza nim”. Jego twórczość, przez długi czas niedoceniana, została na nowo odkryta w XX wieku i uznana za prekursorską dla takich nurtów jak ekspresjonizm i kubizm. Dzieła El Greca inspirowały pokolenia artystów i pisarzy, w tym Rainera Marię Rilke i Nikosa Kazantzakisa, umacniając jego pozycję jako artysty wyprzedzającego swoją epokę i jednego z najwybitniejszych przedstawicieli mistycyzmu hiszpańskiego.

Rodzina i życie prywatne El Greco

Doménikos Theotokópoulos wywodził się z zamożnej rodziny miejskiej. Jego ojciec, Geṓrgios Theotokópoulos, był kupcem i poborcą podatkowym, co zapewniało rodzinie stabilną pozycję materialną. Artysta posiadał starszego brata, Manoússosa, który również był zamożnym kupcem i mieszkał z Doménikosem w jego domu w Toledo w ostatnich latach życia. Choć większość badaczy skłania się ku greckoprawosławnemu wyznaniu rodziny, El Greco w Hiszpanii określał się jako „pobożny katolik”, co mogło być strategią adaptacyjną w kontekście religijnym ówczesnej Hiszpanii.

El Greco był człowiekiem o szerokich horyzontach intelektualnych. Po jego śmierci odkryto bibliotekę liczącą 130 tomów, z bogatym zbiorem obejmującym Biblię w języku greckim oraz dzieła klasyki literatury starożytnej. Ta intelektualna pasja z pewnością przenikała jego twórczość. Mimo że sam artysta często posługiwał się greckim zapisem swojego imienia i nazwiska, przydomek „El Greco” stał się jego nieodłączną marką, symbolizującą jego unikalne dziedzictwo artystyczne.

Kariera zawodowa El Greco

Początki na Krecie i okres wenecki

Pierwsze kroki w sztuce Doménikos stawiał na Krecie, gdzie zdobywał wykształcenie w ramach szkoły kreteńskiej, specjalizując się w malowaniu ikon w stylu postbizantyjskim. Już w 1563 roku, w wieku 22 lat, posługiwał się tytułem „mistrza” (maestro Domenigo). Około 1567 roku przeniósł się do Wenecji, gdzie, jak podaje Giulio Clovio, był uczniem samego Tycjana, który wówczas wciąż prowadził aktywną pracownię. W tym czasie El Greco zaczął wplatać w swój styl elementy renesansu weneckiego, czerpiąc inspiracje od takich mistrzów jak Tintoretto.

W latach 1570–1576 El Greco przebywał w Rzymie, gdzie dzięki rekomendacji Giulia Clovio zamieszkał w Palazzo Farnese, będąc gościem kardynała Alessandro Farnese. Tam otworzył własny warsztat i zatrudnił asystentów. Jego pobyt w Wiecznym Mieście nie przebiegł jednak bez konfliktów. El Greco zasłynął krytyką techniki Michała Anioła, co wywołało kontrowersje. Jego trudna osobowość i niekonwencjonalne poglądy doprowadziły do tego, że kardynał Farnese ostatecznie nakazał mu opuszczenie rezydencji. Architekt Pirro Ligorio określił go nawet mianem „głupiego cudzoziemca”, co ilustruje napięcia, jakie artysta wywoływał w rzymskim środowisku artystycznym.

Przełom w Toledo i relacje z dworem królewskim

Po przybyciu do Hiszpanii w 1577 roku, El Greco szybko odnalazł swoje miejsce w Toledo, ówczesnej religijnej stolicy kraju. Jego pierwsze znaczące zlecenia obejmowały prace dla kościoła Santo Domingo el Antiguo oraz słynne dzieło „El Espolio” (Obnażenie z szat), które ugruntowały jego pozycję jako wybitnego artysty. El Greco miał nadzieję na królewski mecenat i stworzył dla Filipa II dwa ważne obrazy: „Allegorię Świętej Ligi” (znaną także jako „Adoracja Imienia Jezus”) oraz „Męczeństwo św. Maurycego”.

Niestety, król Filip II nie docenił tych prac, prawdopodobnie ze względu na zbyt śmiały styl artysty, co skutkowało brakiem dalszych zleceń od dworu. Zmusiło to El Greca do pozostania w Toledo i rozwijania swojej kariery w tym mieście. Pomimo kontrowersji, w 1607 roku urzędnicy miejscy w Toledo docenili jego talent, określając go jako „jednego z największych ludzi w tym królestwie i poza nim”. Okres spędzony w Hiszpanii wywarł znaczący wpływ na artystyczny rozwój El Greca.

Najważniejsze dzieła artysty

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych i cenionych dzieł El Greca jest „Pogrzeb hrabiego Orgaza”, ukończony w latach 1586–1588. Ten monumentalny obraz o wymiarach 480 × 360 cm stanowi mistrzowskie połączenie wymiaru ziemskiego z niebiańskim, ukazując głębokie przeżycie duchowe. Innym kluczowym dziełem jest „Widok Toledo”, stworzony między 1596 a 1600 rokiem, będący jednym z niewielu pejzaży w dorobku artysty. Charakteryzuje się on dramatycznym, burzowym niebem i niemal fantastycznym ujęciem panoramy miasta, gdzie artysta celowo modyfikował układ budynków dla uzyskania lepszego efektu artystycznego, przedkładając wizję nad realizm.

Późne dzieło „Otwarcie Piątej Pieczęci” (1608–1614), ze względu na swoją niezwykłą ekspresję i deformację postaci, stało się kluczową inspiracją dla twórców sztuki nowoczesnej, w tym dla Pabla Picassa. Wśród innych znaczących prac znajdują się „Adoracja Imienia Jezus”, znana także jako „Allegoria Świętej Ligi”, które było jednym z dzieł przygotowanych dla króla Filipa II. Temat „Zwiastowania” El Greco podejmował wielokrotnie, ukazując ewolucję swojego stylu od wpływów weneckich do mistycznego manieryzmu. Warto również wspomnieć o takich dziełach jak „Chrystus uzdrawiający ślepca”, „Przekupniów ze świątyni” czy „Madonna z dzieciątkiem i świętymi”.

Kluczowe momenty i osiągnięcia El Greco

Uznanie i wkład w sztukę

Pomimo kontrowersyjnego stylu, artysta zdobył znaczące uznanie za życia. W 1607 roku urzędnicy miejscy w Toledo określili go mianem „jednego z największych ludzi w tym królestwie i poza nim”. Jego twórczość, przez wieki niezrozumiała, została na nowo odkryta w XX wieku i uznana za prekursorską dla takich kierunków jak ekspresjonizm i kubizm. Dzieła El Greca inspirowały wielu wybitnych artystów i literatów, w tym Rainera Marię Rilke i Nikosa Kazantzakisa.

El Greco jest dziś postrzegany jako artysta, który wyprzedził swoją epokę. Jego sztuka, uważana za najwyższy wyraz mistycyzmu hiszpańskiego, mimo że sam artysta był cudzoziemcem, wciąż fascynuje i inspiruje. Jego prace, takie jak „Otwarcie Piątej Pieczęci”, ze względu na swoją ekspresję i deformację postaci, stały się kluczową inspiracją dla twórców nowoczesnych, w tym dla Pabla Picassa, który studiował ten obraz podczas pracy nad swoimi przełomowymi „Pannami z Awinionu”. Dziś El Greco jest nierozerwalnie kojarzony z Toledo, a miasto to stało się głównym celem pielgrzymek miłośników jego niepowtarzalnego talentu.

Kontrowersje, skandale i ciekawostki z życia El Greco

Artysta znany był ze swojej trudnej osobowości i skłonności do wywoływania kontrowersji. W Rzymie zasłynął krytyką Michała Anioła, twierdząc, że choć był „dobrym człowiekiem, nie potrafił malować”. Posunął się nawet do zaproponowania papieżowi, że zamaluje „Sąd Ostateczny”, aby stworzyć dzieło bardziej zgodne z nową doktryną religijną. Z powodu swoich niekonwencjonalnych poglądów i temperamentu, kardynał Alessandro Farnese ostatecznie nakazał mu opuszczenie swojej rezydencji. Architekt Pirro Ligorio nazwał go nawet „głupim cudzoziemcem”, co ilustruje napięcia, jakie artysta budował w rzymskim środowisku. El Greco był również znany z procesowania się o zapłatę za swoje dzieła. W latach 1607–1608 prowadził długotrwały spór sądowy dotyczący wyceny swoich prac. Nawet po pierwszym wielkim sukcesie w Toledo, przy obrazie „El Espolio”, musiał walczyć o godziwe wynagrodzenie.

Giulio Clovio zastał go kiedyś w letni dzień w całkowicie zaciemnionym pokoju. Artysta tłumaczył, że światło dzienne zakłóca jego „wewnętrzne światło”, co wskazuje na jego unikalny sposób pracy i postrzegania sztuki. Jego pracownia w Toledo była miejscem, gdzie powstawały repliki jego popularnych kompozycji, co zapewniało mu stałe dochody. W inwentarzu po jego śmierci znaleziono liczne modele z wosku, gipsu i gliny, których używał do studiowania póz i oświetlenia. Artysta wynajmował luksusowe apartamenty w pałacu markiza de Villena w Toledo, co świadczyło o jego wysokich aspiracjach życiowych. Podobno zatrudniał muzyków, aby grali mu podczas posiłków, co było przejawem jego zamiłowania do luksusu i estetyki. Przez cały XVIII wiek El Greco był postrzegany jako artysta szalony, a jego dzieła jako „ekscentryczne bazgroły”, aż do momentu odkrycia jego geniuszu na nowo w XX wieku.

Chronologia życia i kariery El Greco

Okresy twórczości i kluczowe lata

• 1541: Urodziny Doménikosa Theotokópoulosa na Krecie.
• 1563: W wieku 22 lat na Krecie określany jako „mistrz” (maestro Domenigo).
• ok. 1567–1570: Pobyt w Wenecji, nauka u Tycjana.
• 1570–1576: Pobyt w Rzymie, praca w Palazzo Farnese.
• od 1577: Początek kluczowego okresu w Toledo, Hiszpania.
• 1586–1588: Namalowanie dzieła „Pogrzeb hrabiego Orgaza”.
• 1596–1600: Stworzenie obrazu „Widok Toledo”.
• 1607: Uznanie przez urzędników z Toledo za „jednego z największych ludzi w tym królestwie i poza nim”.
• 1608–1614: Praca nad dziełem „Otwarcie Piątej Pieczęci”.
• 7 kwietnia 1614: Śmierć artysty w Toledo w wieku 72 lat.

Najważniejsze dzieła artysty

Doménikos Theotokópoulos, znany jako El Greco, pozostawił po sobie trwałe dziedzictwo wybitnego malarza, którego unikalny styl wyprzedził epokę i znacząco wpłynął na rozwój sztuki nowoczesnej. Jego życiowa podróż od Krety, przez Wenecję i Rzym, aż po nieodwołalne osiedlenie się w Toledo, była naznaczona zarówno olśniewającym geniuszem artystycznym, jak i burzliwym charakterem, co uczyniło go postacią niezapomnianą w annałach historii sztuki.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/El_Greco